دکتر مهدی کریمی تفرشی
روزنامه آسیا-سفر رئیسجمهور چین به کره شمالی در اواخر ماه گذشته، بار دیگر نگاهها را به یکی از مهمترین روابط سیاسی شرق آسیا معطوف کرد.
رابطهای که میتواند بر معادلات منطقهای و جهانی تأثیر بگذارد. در میان انبوه خبرهایی که هر روز از رقابت قدرتهای بزرگ منتشر میشود، برخی دیدارها فراتر از یک ملاقات دیپلماتیک معمولی هستند. سفر شی جینپینگ به کره شمالی را میتوان از همین جنس دانست. رویدادی که در ظاهر به روابط دو کشور همسایه مربوط میشود، اما در واقع نشانههایی از تغییرات گستردهتر در توازن قدرت آسیا و حتی جهان را در خود جای داده است.
روابط پکن و پیونگیانگ از معدود پیوندهای سیاسی جهان امروز است که ریشههای آن به دوران جنگ سرد بازمیگردد. زمانی که بسیاری از اتحادهای قدیمی یا فروپاشیدند یا دگرگون شدند، چین و کره شمالی توانستند ارتباط خود را حفظ کنند. این رابطه در طول دهههای گذشته فراز و نشیبهای فراوانی را تجربه کرده است. گاهی اختلافات بر سر برنامه هستهای کره شمالی یا نگرانیهای امنیتی منطقهای فاصلههایی میان دو طرف ایجاد کرد و گاهی نیز شرایط بینالمللی آنها را به یکدیگر نزدیکتر ساخت. با این حال هیچگاه پیوند راهبردی میان پکن و پیونگیانگ بهطور کامل از میان نرفت.
اهمیت این سفر را باید در شرایط کنونی نظام بینالملل جستوجو کرد. جهان در سالهای اخیر شاهد افزایش رقابت میان قدرتهای بزرگ بوده است. روابط چین و آمریکا وارد یکی از پرتنشترین دورههای چند دهه اخیر شده و مسائل تجاری، فناوری، نظامی و ژئوپلیتیک به موضوعات دائمی اختلاف میان دو کشور تبدیل شدهاند. در چنین فضایی، هر حرکت دیپلماتیک چین در پیرامون خود با دقت دنبال میشود. بهویژه زمانی که پای کره شمالی در میان باشد.
برای پکن، شبهجزیره کره فراتر از یک همسایه است. ثبات یا بیثباتی این منطقه میتواند مستقیما بر امنیت ملی چین اثر بگذارد. رهبران چینی طی دهههای گذشته همواره تلاش کردهاند از وقوع بحرانهای غیرقابل کنترل در کره شمالی جلوگیری کنند. از نگاه آنان، هرگونه آشفتگی شدید در این کشور میتواند موجی از پیامدهای امنیتی، اقتصادی و انسانی را به مرزهای چین منتقل کند. به همین دلیل، حفظ ارتباط نزدیک با پیونگیانگ بخشی از راهبرد بلندمدت پکن محسوب میشود.
در سوی دیگر، کره شمالی نیز دلایل فراوانی برای حفظ این رابطه دارد. این کشور سالهاست با تحریمهای گسترده بینالمللی مواجه است و بخش مهمی از ارتباطات اقتصادی و تجاری خود را از طریق چین حفظ کرده است. هرچند پیونگیانگ در سالهای اخیر تلاش کرده دامنه روابط خارجی خود را گسترش دهد، اما همچنان هیچ شریک خارجی به اندازه چین برای آن اهمیت ندارد. نزدیکی جغرافیایی، پیوندهای تاریخی و منافع مشترک امنیتی موجب شده است که پکن جایگاهی ویژه در محاسبات رهبران کره شمالی داشته باشد.
باید سفر اخیر را گستردهتر از چارچوب روابط دوجانبه تحلیل کرد. آنچه این دیدار را برجسته میسازد، پیامهایی است که برای دیگر بازیگران منطقهای و جهانی در بر دارد. شرق آسیا امروز یکی از متراکمترین نقاط جهان از نظر حضور قدرتهای نظامی و اقتصادی است. آمریکا، چین، ژاپن، کره جنوبی و روسیه هر یک در این منطقه منافع گستردهای دارند. کوچکترین تغییر در روابط میان این بازیگران میتواند زنجیرهای از واکنشها را در سطح منطقه ایجاد کند.
در سالهای گذشته همکاریهای امنیتی میان آمریکا، ژاپن و کره جنوبی روندی رو به گسترش داشته است. رزمایشهای مشترک، توافقهای اطلاعاتی و هماهنگیهای نظامی میان این سه کشور با حساسیت زیادی از سوی چین و کره شمالی دنبال میشود. از نگاه پکن، بخشی از این تحرکات در راستای محدود کردن نفوذ چین در آسیا طراحی شده است. به همین دلیل تقویت ارتباط با پیونگیانگ میتواند در چارچوب تلاش گستردهتر چین برای مدیریت محیط امنیتی پیرامون خود ارزیابی شود.
عامل دیگری که بر اهمیت این سفر افزوده، تحولات مربوط به روسیه است. جنگ اوکراین بسیاری از معادلات بینالمللی را دگرگون کرده و زمینه شکلگیری روابط جدید میان برخی بازیگران را فراهم آورده است. کره شمالی و روسیه طی سالهای اخیر نشانههایی از نزدیکی بیشتر را بروز دادهاند. در چنین شرایطی، چین نیز علاقهمند است جایگاه محوری خود را در تعاملات مرتبط با پیونگیانگ حفظ کند. پکن نمیخواهد در یکی از مهمترین حوزههای نفوذ سنتی خود به تماشاگر تبدیل شود.آنچه بیش از همه جلب توجه میکند، تغییر تدریجی نگاه چین به محیط بینالمللی است.
در دهههای گذشته، سیاست خارجی این کشور عمدتا بر توسعه اقتصادی و پرهیز از تنشهای غیرضروری استوار بود. امروز نیز اقتصاد همچنان در اولویت قرار دارد، اما فضای جهانی متفاوت شده است. رقابتهای ژئوپلیتیک، محدودیتهای فناوری، اختلافات تجاری و مناقشات امنیتی باعث شدهاند پکن با رویکردی فعالتر به تحولات پیرامونی بنگرد. سفر به کره شمالی را میتوان بخشی از همین رویکرد دانست. رویکردی که در آن حفظ شبکهای از شرکا و متحدان اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
نباید تصور کرد که روابط چین و کره شمالی خالی از پیچیدگی است. دو کشور در بسیاری از موضوعات دیدگاههای یکسانی ندارند و منافع آنها همیشه کاملا منطبق نیست. چین خواهان ثبات، پیشبینیپذیری و رشد اقتصادی در منطقه است، در حالی که رفتارهای غیرمنتظره کره شمالی گاه شرایط را برای پکن دشوار کرده است. با وجود این اختلافات، واقعیتهای ژئوپلیتیک همچنان دو طرف را به یکدیگر نزدیک نگه داشته است.
شاید مهمترین پیام این سفر آن باشد که دوران ائتلافهای سنتی هنوز به پایان نرسیده است. بسیاری از تحلیلگران در سالهای گذشته بر ظهور نظمهای جدید و تغییر شکل روابط بینالمللی تأکید کردهاند، اما برخی پیوندهای قدیمی همچنان نقش تعیینکنندهای در سیاست جهانی دارند. اتحاد چین و کره شمالی از جمله همین روابط است. رابطهای که هر بار در مقطعی حساس دوباره در مرکز توجه قرار میگیرد و یادآوری میکند که تاریخ در سیاست بینالملل هرگز کاملا به گذشته تعلق ندارد.
از این منظر، سفر رئیسجمهور چین به پیونگیانگ پنجرهای به روندهای عمیقتری است که آینده شرق آسیا را شکل خواهند داد. منطقهای که اکنون بیش از هر زمان دیگری در قلب رقابت قدرتهای بزرگ قرار گرفته و تصمیمهای گرفتهشده در آن میتواند فراتر از مرزهای آسیا، بر مسیر تحولات جهانی نیز اثر بگذارد./آسیانیوز
دیدگاه خود را بنویسید