دکتر مهدی کریمی تفرشی

روزنامه آسیا-دیتا، زبان مشترک اقتصاد نوین است. کشورها و بنگاه‌هایی که این زبان را بهتر می‌شناسند، آینده را دقیق‌تر می‌بینند و هوشمندانه‌تر برای آن برنامه‌ریزی می‌کنند. هر دوره‌ای از تاریخ اقتصاد، دارایی ارزشمند خود را داشته است. زمانی زمین، مهم‌ترین منشأ ثروت بود؛ پس از آن، سرمایه و ماشین‌آلات موتور توسعه صنعتی شدند و در ادامه، دانش و فناوری جایگاهی تعیین‌کننده پیدا کردند. امروز اقتصاد جهانی بر بستری حرکت می‌کند که شاید دیده نشود، اما تقریبا همه تصمیم‌های بزرگ بر پایه آن شکل می‌گیرد: بستری به نام «دیتا».

دیتا را نباید با انبوهی از اعداد و اطلاعات خام یکسان دانست. ارزش واقعی آن زمانی آشکار می‌شود که داده‌های پراکنده، با تحلیل، پردازش و تفسیر، به دانشی قابل استفاده برای تصمیم‌گیری تبدیل شوند. تفاوت میان سازمان‌های پیشرو و سازمان‌های معمولی نیز دقیقا از همین نقطه آغاز می‌شود. هرچه توانایی استخراج معنا از دیتا بیشتر باشد، کیفیت تصمیم‌ها نیز افزایش پیدا می‌کند.

اقتصاد امروز با سرعتی حرکت می‌کند که فرصت آزمون و خطای طولانی را کاهش داده است. مدیران موفق، سرمایه‌گذاران، تولیدکنندگان و سیاست‌گذاران، پیش از هر تصمیم مهم، تصویری روشن از واقعیت بازار در اختیار دارند. این تصویر، از دل تحلیل دیتا شکل می‌گیرد؛ از رفتار مشتریان گرفته تا روند تولید، تغییرات زنجیره تأمین، الگوهای مصرف، وضعیت بازارهای جهانی و حتی پیش‌بینی تحولات آینده.

کارخانه‌ای را تصور کنید که هزاران حسگر، عملکرد ماشین‌آلات را در هر ثانیه ثبت می‌کنند. این اطلاعات، زمان مناسب تعمیر تجهیزات را مشخص می‌کنند، مصرف انرژی را کاهش می‌دهند، کیفیت محصول را افزایش می‌دهند و از توقف‌های پرهزینه خط تولید جلوگیری می‌کنند. ارزش اقتصادی چنین سیستمی، در دیتایی نهفته است که هر روز تولید و تحلیل می‌شود. همین منطق در کشاورزی نیز جریان دارد. اطلاعات مربوط به رطوبت خاک، دمای محیط، میزان تابش خورشید، سرعت باد، کیفیت آب و وضعیت رشد گیاه، امکان مدیریت دقیق مزرعه را فراهم می‌کند. 

بازارهای مالی نیز نمونه‌ای روشن از قدرت دیتا هستند. بانک‌ها و مؤسسات مالی، با تحلیل رفتار مشتریان، الگوهای سرمایه‌گذاری، جریان نقدینگی و ریسک‌های اقتصادی، خدمات متناسب‌تری ارائه می‌کنند. ارزیابی اعتبار، مدیریت ریسک، طراحی محصولات مالی و حتی شناسایی فرصت‌های سرمایه‌گذاری، همگی بر پایه تحلیل حجم عظیمی از دیتا انجام می‌شود.

خرده‌فروشی، یکی دیگر از عرصه‌هایی است که اقتصاد داده در آن چهره‌ای ملموس پیدا کرده است. فروشگاه‌های بزرگ جهان، هر خرید را به فرصتی برای شناخت بهتر مشتری تبدیل می‌کنند. زمان خرید، سبد کالا، ترجیح‌های مصرف‌کننده، فصل‌های پرتقاضا و حتی مسیر حرکت مشتری در فروشگاه، به اطلاعاتی ارزشمند تبدیل می‌شوند که در طراحی محصولات، مدیریت موجودی، قیمت‌گذاری و برنامه‌ریزی تولید نقش مستقیم دارند. هر تصمیمی که بر پایه شناخت دقیق‌تر بازار گرفته شود، فاصله میان تولیدکننده و نیاز واقعی مشتری را کاهش می‌دهد.

بخش حمل‌ونقل نیز با اتکا به دیتا دگرگون شده است. تحلیل لحظه‌ای ترافیک، مسیرهای جابه‌جایی کالا، میزان مصرف سوخت، زمان‌بندی ناوگان و وضعیت زیرساخت‌ها، هزینه‌های لجستیک را کاهش می‌دهد و سرعت گردش کالا را افزایش می‌بخشد. در اقتصادی که رقابت بر سر زمان شکل گرفته است، هر دقیقه صرفه‌جویی در زنجیره تأمین، به مزیتی رقابتی تبدیل می‌شود.

سلامت، بیمه، آموزش، گردشگری، تجارت الکترونیک و حتی مدیریت شهری نیز هر روز بیش از گذشته به اقتصاد داده وابسته می‌شوند. شهر هوشمند، بیمارستان هوشمند، کارخانه هوشمند و کشاورزی هوشمند، همگی یک نقطه مشترک دارند: تصمیم‌هایی که بر پایه تحلیل دقیق دیتا اتخاذ می‌شوند و بهره‌وری را در مقیاسی گسترده افزایش می‌دهند. ارزش دیتا، زمانی چند برابر می‌شود که در کنار هوش مصنوعی قرار گیرد. الگوریتم‌های هوشمند، بدون دسترسی به دیتای دقیق، امکان یادگیری مؤثر ندارند و کیفیت خروجی آن‌ها نیز به همان اندازه محدود خواهد بود.

هرچه اقتصاد دیجیتال گسترده‌تر می‌شود، مرز میان دارایی‌های فیزیکی و دارایی‌های نامشهود نیز دگرگون‌تر به نظر می‌رسد. بخش قابل توجهی از ارزش بسیاری از شرکت‌های بزرگ جهان، از شناخت عمیق بازار، رفتار مشتریان، تجربه‌های انباشته و دیتایی سرچشمه می‌گیرد که طی سال‌ها فعالیت اقتصادی گردآوری و تحلیل شده است. این سرمایه، اگرچه در بسیاری از ترازنامه‌های مالی به‌طور کامل دیده نمی‌شود، اما در تصمیم‌های راهبردی نقشی تعیین‌کننده دارد.

حاکمیت دیتا، یکی از موضوعات مهم اقتصاد امروز است. هرچه ارزش دیتا افزایش پیدا می‌کند، اهمیت حفاظت از آن، صیانت از حریم خصوصی، امنیت سایبری و تدوین قواعد شفاف برای استفاده مسئولانه از اطلاعات نیز بیشتر می‌شود. اعتماد عمومی، مهم‌ترین سرمایه اقتصاد داده است و این اعتماد زمانی تقویت می‌شود که شهروندان اطمینان داشته باشند اطلاعات آن‌ها با شفافیت، مسئولیت‌پذیری و رعایت اصول حرفه‌ای مدیریت می‌شود.

نگاه به آینده نشان می‌دهد که اقتصاد داده، شیوه‌ای تازه برای اندیشیدن به توسعه است. هر سازمانی که یاد بگیرد از اطلاعات خود، دانشی کاربردی بسازد، فرصت بیشتری برای نوآوری، خلق ارزش و حضور موفق در بازارهای رقابتی خواهد داشت. کیفیت تصمیم‌ها، کیفیت سرمایه‌گذاری‌ها و حتی کیفیت سیاست‌گذاری‌های عمومی، بیش از هر زمان دیگری به توانایی تحلیل دیتا وابسته شده است.

دکتر مهدی کریمی تفرشی، پژوهشگر دیپلماسی اقتصادی

آسیانیوز