دکتر مهدی کریمی تفرشی
روزنامه آسیا-ایران با موقعیت جغرافیایی کمنظیر خود، در یکی از حساسترین نقاط شبکههای ترانزیتی جهان قرار دارد و تصمیمهای امروز میتواند جایگاه ما را در نقشه آینده تجارت و سیاست منطقهای تعیین کند.
جهان در سالهای اخیر با سرعتی چشمگیر به سوی بازتعریف مسیرهای تجارت، انرژی و حملونقل حرکت کرده است. رقابت قدرتهای بزرگ، گسترش همکاریهای منطقهای، رشد اقتصادهای آسیایی و تغییر الگوهای زنجیره تأمین، مفهوم کریدور را از یک مسیر ترانزیتی به یکی از مؤلفههای اصلی ژئوپلیتیک تبدیل کرده است. هر مسیر تازه، شبکهای از منافع اقتصادی، همکاریهای سیاسی، سرمایهگذاریهای زیرساختی و پیوندهای راهبردی را شکل میدهد و بر جایگاه کشورها در نظام بینالملل اثر میگذارد.
ایران در نقطهای قرار گرفته که سه حوزه مهم خلیج فارس، دریای عمان و آسیای مرکزی را به قفقاز، آناتولی و اروپا پیوند میدهد. این موقعیت، طی قرنهای گذشته بر نقش تاریخی ایران در ارتباط میان شرق و غرب اثر گذاشته و امروز نیز ظرفیتهای تازهای برای حضور مؤثر در شبکههای حملونقل جهانی ایجاد کرده است. تحول فناوری، توسعه بنادر، گسترش خطوط ریلی و افزایش حجم تجارت منطقهای، ارزش این موقعیت جغرافیایی را بیش از گذشته نمایان کرده است
کریدورها در ادبیات سیاسی امروز، مفهومی فراتر از جابهجایی کالا دارند. سرمایه، فناوری، انرژی، اطلاعات و حتی همکاریهای امنیتی در امتداد همین مسیرها جریان پیدا میکنند. هر اندازه یک کشور سهم بیشتری از این شبکهها به دست آورد، امکان اثرگذاری گستردهتری در مناسبات اقتصادی و سیاسی خواهد داشت. به همین دلیل، سرمایهگذاری بر زیرساختهای ترانزیتی در بسیاری از کشورها به یکی از اولویتهای اصلی سیاستگذاری تبدیل شده است.
تحولات چند سال اخیر نشان میدهد که رقابت بر سر مسیرهای ترانزیتی در غرب آسیا، قفقاز، آسیای مرکزی و اقیانوس هند وارد مرحلهای تازه شده است. هر پروژه جدید، مجموعهای از همکاریهای اقتصادی، توافقهای منطقهای و برنامههای توسعهای را در کنار خود شکل میدهد. همین روند، کریدورها را به یکی از مهمترین محورهای گفتوگو میان دولتها، شرکتهای بزرگ و سرمایهگذاران بینالمللی تبدیل کرده است.
ایران از مجموعهای کمنظیر از ظرفیتهای طبیعی و زیرساختی بهره میبرد. دسترسی همزمان به آبهای آزاد، همسایگی با بازارهای متنوع، اتصال به حوزه قفقاز و آسیای مرکزی و امکان پیوند میان شمال و جنوب، مجموعهای از مزیتهای جغرافیایی را فراهم کرده که در بسیاری از مناطق جهان مشابه آن دیده نمیشود. این ویژگیها زمانی ارزش بیشتری پیدا میکنند که با توسعه زیرساختها، برنامهریزی بلندمدت و همکاریهای منطقهای همراه شوند.
کریدور شمال-جنوب یکی از مهمترین نمونههای این ظرفیت است. این مسیر، ارتباط میان اقیانوس هند، خلیج فارس، ایران، دریای خزر، روسیه و بخشهایی از اروپا را تسهیل میکند و امکان کاهش زمان و هزینه جابهجایی کالا را فراهم میآورد. توسعه این کریدور میتواند جایگاه ایران را در شبکه تجارت منطقهای تقویت کند و فرصتهای تازهای برای بنادر، خطوط ریلی، مراکز لجستیکی و صنایع وابسته ایجاد کند.
در کنار آن، مسیرهای شرق-غرب نیز اهمیت روزافزونی یافتهاند. رشد اقتصادهای آسیایی، افزایش مبادلات میان شرق آسیا و اروپا و توسعه زیرساختهای حملونقل، رقابت برای انتخاب مسیرهای کارآمد را افزایش داده است. هر مسیر که سرعت، امنیت و صرفه اقتصادی بیشتری ارائه دهد، سهم بزرگتری از جریان تجارت جهانی را جذب خواهد کرد. ایران با توسعه پیوندهای ریلی و جادهای، میتواند تأثیر بسزایی در این شبکه داشته باشد.
بنادر جنوبی ایران نیز در این معادله جایگاهی راهبردی دارند. اتصال بنادر به شبکه ریلی و جادهای، ایجاد مراکز بزرگ لجستیکی، توسعه خدمات بندری و افزایش ظرفیت حملونقل، زنجیرهای از فرصتهای اقتصادی را به همراه میآورد. تجربه بسیاری از اقتصادهای موفق نشان میدهد که بنادر پیشرفته، به موتور محرک توسعه صنعتی، خدماتی و تجاری تبدیل میشوند و سرمایهگذاری در این بخش، آثار گستردهای بر رشد اقتصادی بر جای میگذارد.
رقابت کریدورها در سالهای آینده با شتاب بیشتری ادامه خواهد یافت. کشورهایی که بتوانند هماهنگی میان زیرساخت، فناوری، مدیریت، سرمایهگذاری و دیپلماسی اقتصادی را تقویت کنند، سهم بیشتری از این تحول جهانی به دست خواهند آورد. ایران نیز با اتکا به موقعیت جغرافیایی ممتاز و ظرفیتهای گسترده انسانی و زیرساختی، امکان حضور فعال در این روند را دارد. این مهم میتواند بر تجارت منطقهای، همکاریهای اقتصادی و پیوندهای راهبردی اثرگذار باشد.
ادامه این مسیر، بیش از هر عامل دیگری به کیفیت سیاستگذاری وابسته است. زیرساختهای حملونقل زمانی به مزیت پایدار تبدیل میشوند که شبکهای هماهنگ از بنادر، خطوط ریلی، جادهها، مراکز لجستیکی، سامانههای گمرکی و خدمات دیجیتال در کنار یکدیگر عمل کنند. تجربه کشورهای موفق نشان میدهد که پیوند میان این اجزا، سرعت جابهجایی کالا را افزایش میدهد، هزینههای مبادله را کاهش میدهد و جذابیت مسیرهای ترانزیتی را برای فعالان اقتصادی بالا میبرد.
سرمایهگذاری در زیرساخت، آغاز یک زنجیره گسترده از تحولات اقتصادی است. توسعه پایانههای بار، نوسازی ناوگان حملونقل، گسترش شهرکهای لجستیکی و بهرهگیری از فناوریهای نوین مدیریت کالا، فرصتهای تازهای برای تولید، خدمات، اشتغال و تجارت ایجاد میکند. هر اندازه این زنجیره منسجمتر عمل کند، سهم یک کشور از جریان تجارت منطقهای نیز افزایش مییابد.
رقابت کریدورها در سالهای اخیر با سرعتی بیشتر از گذشته ادامه یافته است. مسیرهای گوناگون برای اتصال شرق و غرب یا شمال و جنوب در حال توسعه هستند و هر یک تلاش میکنند زمان حمل، هزینه و قابلیت اطمینان را بهبود دهند. مزیت جغرافیایی بهتنهایی تعیینکننده نیست. کیفیت مدیریت، ثبات مقررات، کارآمدی خدمات و توان جذب سرمایه نیز بر انتخاب مسیرها اثر میگذارند.
بازار انرژی نیز با شبکههای ترانزیتی پیوندی عمیق دارد. انتقال فرآوردههای انرژی، تجهیزات صنعتی و مواد اولیه از مسیرهای مطمئن، امنیت زنجیره تأمین را تقویت میکند و ظرفیت همکاریهای اقتصادی را گسترش میدهد. به همین دلیل بسیاری از پروژههای بزرگ حملونقل در کنار برنامههای انرژی و توسعه صنعتی تعریف میشوند. از منظر توسعه منطقهای، کریدورها میتوانند تأثیر فراوانی در رونق شهرهای پیرامون خود داشته باشند. ایجاد مراکز خدماتی، صنایع پشتیبان، انبارهای مدرن و پایانههای چندمنظوره، فرصتهای اقتصادی تازهای برای استانها و مناطق مختلف فراهم میکند. این روند، توزیع متوازنتر فعالیتهای اقتصادی را نیز تسهیل میکند.
چشمانداز آینده نشان میدهد که اهمیت کریدورها در دهه پیش رو همچنان رو به افزایش خواهد بود. رشد تجارت میان آسیا، خاورمیانه و اروپا، توسعه اقتصاد دیجیتال، افزایش تقاضا برای حملونقل سریع و گسترش همکاریهای منطقهای، همگی بر ارزش مسیرهای ترانزیتی میافزایند. کشورهایی که بتوانند با برنامهریزی بلندمدت، زیرساختهای خود را بهروز نگه دارند و همکاریهای اقتصادی را توسعه دهند، از این روند بهره بیشتری خواهند برد.
دکتر مهدی کریمی تفرشی، پژوهشگر دیپلماسی سیاسی
آسیانیوز
دیدگاه خود را بنویسید