روایتی مدوّن از فلسفۀ تاریخ حسابداری

دکتر فرهنگ کاشف بهرامی

روزنامه آسیا-فلسفه به چرایی، ماهیت و ذات پدیده‌ها وارد می‌شود، لذا در مورد تاریخ حسابداری نیز مقوله فلسفی تاریخ حسابداری نیاز به تعقل، خرد ورزی و تفکر عمیق دارد تا نسبت به سؤالات و ابهاماتی که تاکنون پاسخ منطقی و صحیح به آن داده نشده است، مشروحا پاسخ دهد. حسابداری به عنوان یکی از حوزه‌‌های دانش، به عنوان «زبان تجارت» بر اساس پاسخگویی به نیاز جوامع بشری و همزمان با تغییر عوامل محیطی و سایر حوزه‌‌های دانش، به تدریج سیر تکاملی خود را طی کرده است.

اطلاعی در خصوص این‌که حسابداری را چه کسی ابداع یا اختراع کرده در دست نیست، اما می‌توان با مطالعه سیر تکاملی آن به حقایقی دست یافت. به گفته پروفسور لیتلتون (1933) «فایده مطالعه تاریخ این است که چشم انداز و دورنمایی را در اختیار خواننده قرار می‌دهد، با مطالعه تاریخ حسابداری، متوجه ارتباط حوادث و رویدادها با یکدیگر خواهید شد و از این میان، تغییر و تحول آن را به عنوان یک ویژگی دائمی مشاهده خواهید کرد.»

واسابور وکیمورا (1938) دو تن از پژوهش گران تاریخ حسابداری، معتقدند: «از آن‌جایی که دفترداری یکی از محصولات فرهنگی است، تنها شیوه موجود برای تبیین ماهیت واقعی آن، ارائه تصویری از روند تکامل آن در طول تاریخ می‌باشد.» بنابراین به نقل از کیمورا «بررسی علمی و فلسفی تاریخ، صرفا به توصیف و تبیین مدون واقعیات، محدود نمی شود، بلکه تبیین ماهیت پدیده‌‌های اقتصادی - اجتماعی را نیز در بر می‌گیرند.» 

از این رو مطالعه تاریخی باید در برگیرنده چنین توصیفی باشد و بتواند تصویری روشن از ماهیت اجتماعی و اقتصادی آن ارائه نماید. در ادامه سعی شده است تا تصویری کلی از این تغییرات ارائه گردد، از این لحاظ و با این رویکرد، تاریخ تکامل عقاید حسابداری را در هفت دوره تاریخی می‌توان طبقه‌بندی کرد، جدول ذیل این دوره‌‌های تاریخی را نشان می‌دهد:

تاریخ حسابداری، دوران تاریخی قبل از سال 1450 میلادی

در جوامع اولیه، روابط اقتصادی و تجاری بین افراد پیچیده نبود، زیرا مصرف کنندگان خود تولیدکننده کالا بوده و چنانچه مازاد تولید داشتند، در اختیار کسانی قرار می‌دادند که به کالای آن‌ها نیازمند بودند. لهذا معاملان بازرگانی و تجاری پایاپای و در نتیجه تهاتری (کالا با کالا) بوده است. نخستین مدارک حسابداری به جا مانده از بشر به ویرانه‌‌های سومر، بابل و آشور به بیش از 7000 سال پیش برمی‌گردد، مردم آن دوران از روش‌‌های حسابداری ابتدایی برای ثبت غلات و دام‌ها در زمان برداشت محصول استفاده می‌کردند. تاریخ نخستین مدارک کشف شده حسابداری به 3600 سال قبل از میلاد مسیح بر می‌گردد. پنج هزار سال پیش، قبل از ظهور پدیده دفترداری دو طرفه، بعضی از قدیمی ترین مسائل بازرگانی در بین النهرین (میان رودان ـ عراق امروزی) ثبت شده است. 

از شواهد و قرائن بر می‌آید که یک نظام بانکی در بین النهرین وجود داشته است، این بانک‌ها مقادیرطلا و نقره استاندارد به کار می‌بردند و برای انجام معاملات مطمئن از اعتبار و آبروی خود استفاده می‌کردند، مشابه انچه که ما امروزه به نام حسابدار می‌شناسیم، حسابداران آن عصر، کاتب نسخه (Scribe) نامیده می‌شدند. از این حیث کاتبان نسخه معاملات را ثبت می‌کردند و وظیفه آن‌ها کسب اطمینان ازاین موضوع بود که تمام توافق‌‌های معاملات تجاری از قانون نامه حمــورابی پیروی کرده باشند . کاتبان معاملات تجاری (حساب داران) نسخه این معاملات را بر روی خاک رس ثبت و ضبط می‌کردند،چرا که خاک رس نسبت به پاپیروس ارزان تر و در دسترس تر بود.

نخستین مدارک کشف شده حسابداری در جهان، لوحه‌‌های سفالین از تمدن سومر در بابل است و قدمت آن به 3600 سال قبل از میلاد مسیح می‌رسد. این لوح ها، حاکی از پرداخت دستمزد کارگران می‌باشد. ازجمله در تمدّن باستانی سومر نظام مالی جامعی برقرار بود و کاهنان سومری علاوه بر نگهداری حساب درآمدهای حکومتی، به نحوی موجودی غلات، تعداد دامها و میزان املاک حکومتی را محاسبه و ثبت و ضبط می‌کردند.

در مصر قدیم، کشاورزان مصری که در اطراف ساحل رود نیل زندگی می‌کردند، بابت برداشت آب از رود نیل برای کار کشاورزی، می‌بایست پشم و غلات به ماموران دولت تادیــه می‌کردند، ماموران با کشیدن تصویرهای گوناگون روی دیوار خانه‌‌های آنان میزان دریافت غلات و پشم را ثبت و مشخص می‌کردند. همچنین مدارک و شواهد و قرائن به‌دست آمده از تمدّن باستانی مصر (5000 الی 525 قبل از میلاد) حکایت از آن دارد که در اجرای طرح‌‌های ساختمانی عظیم مانند ساخت اهرام ثلاثه و مجسمه ابوالهول و... نوعی کنترل حسابداری و ثبت و ضبط وقایع مالی برقرار بوده که بهره‌گیری آن از نیروی کار بیش از هزاران نفر را در امر ایجاد بنا و حمل و نقل مصالح ساختمانی در تشکیلاتی منظم، میسر می‌کرده است. همچنین از تمدّن مصر در دورانی که یونانی‌ها و رومی‌ها برآن تسلط داشتند نیز مجموعه‌‌های متعددی از حسابهای نوشته شده بر پاپیروس باقی مانده است.

در کشور تمدّن باستانی چــین، حسابداری به عنوان ابزاری جهت بررسی کارآمدی و به نتیجه رسیدن برنامه‌‌های دولت به حساب می‌آمد، مردم چین در دوره چاودینای (Chlorodynes) قبل ازمیلاد به درک قابل توجهی از حسابداری رسیدند اما شواهدی دال بر استفاده از سیستم دفتر داری دوبل یا دو طرفه در دسترس نیست.

در روم باستان برای مسائل مالی، قانون وضع گردید و حسابداری در روم باستان از نگهداری و ثبت و ضبط حسابها توسط سرپرست خانوار سرچشمه می‌گرفت. دفتر نقدی که از آن با نامCodex Accepted Expense یاد می‌شد، برای هزینه‌‌های خانگی استفاده می‌گردید، شایان ذکر است این هزینه‌‌های خانگی مهم بودند زیرا شهروندان ملزم به اعلام دارایی‌ها و بدهی‌‌های خود جهت پرداخت مالیات به دولت وقت بودند. نظام دقیق و مشخصی برای دریافت‌ها و هزینه‌‌های دولت برقرار بود،یکی دیگر از خلاقیت‌‌های رومی‌ها ایجاد بودجه سالیانه دولت، جهت تحت کنترل در آوردن هزینه‌‌های غیر قابل کنترل بود. 

شواهد و مدارک به دست آمده از یونان باستان نیز حکایت از استقرار کنترل‌‌های حسابداری دارد. از جمله حساب معبد پارتنون که در لوحه‌‌های مرمرین اکروپولیس حک شده و بخشی ازآن هنوز هم باقی است. خلاصه آنکه در روم و یونان باستان، حسابداری نسبتا پیشرفته یک طرفه (آماری) وجود داشته است و نوعی حساب دخل و خرج (دادوستد) تنظیم می‌شده است. یک جمع دار، یک مامور دولت و یا شخصی که محافظت پول یا دارایی دیگری به او محول می‌شده است درمقاطعی از زمان حساب خود را به اربابش تحویل می‌داده است.

اما و صد اما در اینجا این سوال فلسفی در تاریخ حسابداری برای پژوهشگر تاریخ حسابداری در ذهن اش پیش می‌آید که چرا حسابداران دوران باستان به یک سیستم دفترداری منسجم و نظم یافته با ثبت‌‌های دو طرفه (دوبل) دست نیافتند؟ چرا به این فنآوری عالی دو طرفه بودن ثبت‌‌های رویدادهای مالی و اقتصادی در واحدهای اقتصادی و مالی نرسیده اند؟ چه محدودیت‌هایی را داشتند؟ چه امکانات و زمینه‌‌های اقتصادی، مالی و پولی می‌بایستی مهیا می‌گردید که تفکر دوطرفه بودن رویدادهای مالی ـ اقتصادی در ثبت‌‌های حسابداری در دفاتر روزنامه، کلّ و... در ذهن شان نضج پیدا می‌کرد؟

بدون شک آشنایی با تاریخ هر رشته علمی، معیاری مهم درفراگیری و شناخت درست واقعیت‌‌های آن رشته است چرا که با بررسی فرازها و فرودهای تاریخی هر رشته ای می‌توان بسیاری از ویژگی‌‌های نهان و پیچیده آن رشته را درک کرد و به سرشت آن پی برد و آینده تحولاتش را با ملاحظه تغییر و تحولات قابل پیش بینی در شرایط محیطی و با توجه به نیازهای جامعه بشری، برآورد کرد

دکتر فرهنگ کاشف بهرامی، نویسنده و مؤلف کتاب تاریخ جامع پیدایش و تکامل حسابداری

آسیانیوز