دکتر مهدی کریمی تفرشی
روزنامه آسیا-هر لرزشی در تنگه هرمز می‌تواند قیمت انرژی، هزینه تجارت و معادلات بازارهای جهانی را تغییر دهد. تنگه هرمز در جغرافیای جهان باریک است، اما در اقتصاد جهانی بر پهنه‌ای به وسعت یک قاره اثر می‌گذارد. این آبراه دروازه خروج بخش بزرگی از انرژی خلیج فارس به بازارهای جهانی است و همین جایگاه، آن را از یک مسیر دریایی به یکی از مهم‌ترین اهرم‌های اقتصاد بین‌الملل تبدیل کرده است.
برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ روزانه حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی از هرمز عبور کرده است. این رقم معادل حدود یک‌چهارم نفت تجارت‌شده از مسیرهای دریایی جهان و نزدیک به یک‌پنجم مصرف جهانی مایعات نفتی بوده است. اهمیت هرمز زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم بازار انرژی فقط با میزان تولید نفت اداره نمی‌شود. مسیر انتقال، هزینه حمل، بیمه کشتی‌ها، زمان رسیدن محموله و امنیت کریدورهای تجاری نیز بخشی از قیمت نهایی انرژی را می‌سازند.
نفتی که در میدان تولید می‌شود تا زمانی که به پالایشگاه نرسیده، برای اقتصاد مصرف‌کننده ارزش نهایی خود را پیدا نکرده است. هرمز در نقطه‌ای قرار گرفته که فاصله میان تولید و مصرف را به یک مسئله ژئوپلیتیکی تبدیل می‌کند. بازار جهانی نفت به همین دلیل با کوچک‌ترین نشانه اختلال در این مسیر واکنش نشان می‌دهد. قیمت نفت در این شرایط دیگر بر اساس بشکه‌هایی که واقعا از بازار حذف شده‌اند افزایش پیدا نمی‌کند. بازار، احتمال کمبود آینده را نیز خرید و فروش می‌کند.
معامله‌گران، شرکت‌های حمل‌ونقل و پالایشگاه‌ها زمانی که احتمال اختلال در عرضه را بالا می‌بینند، رفتار خود را تغییر می‌دهند و همین رفتارها می‌تواند پیش از شکل‌گیری کمبود واقعی، قیمت‌ها را بالا ببرد. تجربه ماه‌های اخیر نیز همین سازوکار را آشکار کرده است. اداره اطلاعات انرژی آمریکا اعلام کرده که در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ جریان نفت و مایعات نفتی از هرمز به حدود ۴.۹ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. درحالی‌که این رقم در سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۵ حدود ۲۱.۶ میلیون بشکه در روز بوده است.
کاهش جریان نفت از هرمز، زنجیره‌ای از تصمیم‌های اقتصادی را به حرکت درمی‌آورد. پالایشگاه‌ها برای تأمین خوراک خود به دنبال منابع جایگزین می‌روند. شرکت‌های کشتیرانی مسیرهای پرهزینه‌تر را بررسی می‌کنند. بیمه‌گران ریسک عبور از مناطق ناامن را دوباره قیمت‌گذاری می‌کنند. دولت‌ها ذخایر راهبردی خود را مورد بازبینی قرار می‌دهند و سرمایه‌گذاران نیز چشم‌انداز تورم و رشد اقتصادی را تغییر می‌دهند.
آسیب‌پذیری هرمز برای اقتصاد آسیا اهمیت بیشتری دارد. حدود ۸۹ درصد نفت خام و میعاناتی که در نیمه نخست ۲۰۲۵ از این تنگه عبور کرده، مقصد آسیایی داشته و چین، هند، ژاپن و کره جنوبی به تنهایی مقصد حدود ۷۴ درصد این جریان بوده‌اند. بخش مهمی از انرژی مورد نیاز کارخانه‌های شرق آسیا از منطقه‌ای می‌آید که خروجی آن به یک آبراه محدود وابسته است.
چین در این میان نمونه قابل تأملی است. بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ واردات خود را به ۸.۱ میلیون بشکه در روز کاهش داد و این میزان ۳۲ درصد کمتر از سه‌ماهه قبل بود. افزایش قیمت نفت ناشی از اختلال در جریان هرمز یکی از عوامل این کاهش اعلام شده است. کاهش تقاضای چین نیز به نوبه خود بخشی از فشار افزایشی بر قیمت جهانی نفت را خنثی کرد.
این چرخه نشان می‌دهد بازار انرژی یک رابطه ساده میان عرضه و قیمت نیست و یک شوک در نقطه‌ای از زنجیره می‌تواند رفتار مصرف‌کننده بزرگ دیگری را تغییر دهد. هرمز برای بازار گاز طبیعی مایع نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. در نیمه نخست ۲۰۲۵ حدود ۱۱.۴ میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی در روز از این تنگه عبور کرده که بیش از یک‌پنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع را شامل می‌شده است. بخش عمده این محموله‌ها از قطر صادر می‌شود و چین نیز یکی از مهم‌ترین مقصدهای آن‌هاست.
بنابراین هر اختلال پایدار در هرمز می‌تواند همزمان بازار نفت و گاز را تحت فشار قرار دهد و دامنه اثرگذاری بحران را گسترده‌تر کند. کشورها برای کاهش این وابستگی، مسیرهای جایگزین ساخته‌اند، اما جایگزین کردن هرمز به سادگی روی کاغذ نیست. خطوط لوله عربستان و امارات بخشی از ظرفیت انتقال نفت را بدون عبور از تنگه فراهم می‌کنند. ظرفیت مشترک برخی از این مسیرها حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز برآورد شده است. این رقم در برابر حجم معمول جریان نفت از هرمز بسیار محدود است.
همین واقعیت یک تناقض بزرگ در اقتصاد انرژی جهان ایجاد کرده است. جهان طی سال‌های گذشته میلیاردها دلار برای تنوع‌بخشی به منابع انرژی، ساخت خطوط لوله، توسعه ذخایر راهبردی و گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر سرمایه‌گذاری کرده، اما همچنان بخش بزرگی از امنیت انرژی خود را به چند گلوگاه جغرافیایی وابسته نگه داشته است.
برای ایران، موقعیت هرمز یک امتیاز ژئوپلیتیکی کم‌نظیر و همزمان یک مسئولیت اقتصادی سنگین است. ایران در مجاورت یکی از مهم‌ترین شریان‌های انرژی جهان قرار دارد و این موقعیت می‌تواند در صورت شکل‌گیری زیرساخت‌های مناسب، به توسعه تجارت دریایی، خدمات بندری، حمل‌ونقل و همکاری‌های انرژی کمک کند. هرمز را باید فراتر از یک تنگه دید. این آبراه کوچک در قلب معادله‌ای قرار گرفته که نفت، گاز، تجارت، تورم و امنیت اقتصادی جهان را به یکدیگر پیوند می‌دهد.
دکتر مهدی کریمی تفرشی، پژوهشگر دیپلماسی اقتصادی
آسیانیوز
دیدگاه خود را بنویسید