دکتر مهدی کریمی تفرشی

روزنامه آسیا-آنگاه که نگرانی ازدست‌دادن بر امید به‌دست‌آوردن غلبه می‌کند، عصر دفاع از دارایی آغاز می‌شود. اگر پای صحبت نسل‌های مختلف بنشینیم، یک تفاوت جالب در روایت‌های اقتصادی آنان دیده می‌شود. در گذشته، وقتی خانواده‌ای از برنامه‌های مالی خود حرف می‌زد، معمولا سخن از ساختن بود. ساختن خانه، راه‌اندازی مغازه، خرید زمین برای توسعه کار، گسترش یک کارگاه یا سرمایه‌گذاری برای آینده فرزندان. پول قرار بود به چیزی بزرگ‌تر تبدیل شود. امروز اما بخش مهمی از گفت‌وگوهای اقتصادی حول پرسش دیگری شکل می‌گیرد: پول را کجا نگه داریم؟ چه بخریم که ارزشش حفظ شود؟ چگونه از کاهش ارزش دارایی‌ها جلوگیری کنیم؟

تغییر در نگاه نسل‌های گوناگون، یکی از مهم‌ترین تحولات اقتصادی سال‌های اخیر است. تحولی که کمتر در آمارها دیده می‌شود، اما در رفتار روزمره مردم حضوری پررنگ دارد. جامعه‌ای که زمانی بخش مهمی از انرژی خود را صرف خلق دارایی می‌کرد، امروز سهم بیشتری از توان خود را صرف حفاظت از دارایی‌های موجود می‌کند. به همین دلیل می‌توان از پدیده‌ای سخن گفت که نام «عصر دفاع از دارایی» برای آن پر بیراه نیست. دارایی در همه جوامع اهمیت دارد، اما نقش آن همیشه یکسان نیست. زمانی دارایی سکوی پرتاب است. ابزاری برای توسعه فعالیت‌های اقتصادی، افزایش تولید و ساختن آینده. زمانی هم دارایی به سپر تبدیل می‌شود. ابزاری برای محافظت در برابر مخاطرات و نااطمینانی‌ها. تفاوت این دو نقش، تفاوتی عمیق در شیوه اندیشیدن به اقتصاد ایجاد می‌کند.

وقتی جامعه در وضعیت نخست قرار دارد، افراد بیشتر به فرصت‌ها فکر می‌کنند. سرمایه می‌تواند به کسب‌وکاری تازه تبدیل شود، مهارتی جدید بیاموزد یا فعالیتی اقتصادی را گسترش دهد. نگاه به آینده، نگاهی سازنده است. اما هنگامی که نگرانی از حفظ ارزش دارایی‌ها پررنگ می‌شود، ذهنیت اقتصادی نیز تغییر می‌کند. پرسش اصلی دیگر این نیست که «چه چیزی می‌توان ساخت؟» بلکه این است که «چه چیزی را می‌توان حفظ کرد؟» این جابه‌جایی در ظاهر ساده به نظر می‌رسد، اما پیامدهای گسترده‌ای دارد. در شکل‌گیری رفتار اقتصادی انسان‌ها علاوه بر محاسبات مالی، احساس امنیت، اعتماد به آینده و برداشت افراد از شرایط پیش رو نیز تأثیر بسزایی دارند. به همین دلیل دو نفر با درآمد و دارایی مشابه ممکن است تصمیم‌های کاملا متفاوتی بگیرند. 

یکی سرمایه خود را صرف توسعه یک فعالیت اقتصادی کند و دیگری همان سرمایه را به دارایی‌هایی تبدیل کند که احساس امنیت بیشتری برایش به همراه می‌آورند. امروزه نشانه‌های این تغییر را می‌توان در بخش‌های مختلف زندگی اقتصادی مشاهده کرد. بسیاری از تصمیم‌هایی که در نگاه نخست مالی به نظر می‌رسند، در عمق خود پاسخی به نیاز امنیت هستند. خانه، طلا، ارز یا هر دارایی دیگری برای بسیاری از افراد نشانه‌ای از آرامش و اطمینان محسوب می‌شود. گویی بخشی از جامعه در تلاش است میان خود و آینده‌ای نامطمئن فاصله‌ای امن ایجاد کند. 

امروز در بسیاری از موارد، حفظ قدرت خرید یا جلوگیری از کاهش ارزش دارایی نیز به عنوان نوعی موفقیت تلقی می‌شود. این تغییر شاید در نگاه نخست کوچک به نظر برسد، اما نشان می‌دهد معیارهای قضاوت اقتصادی تا چه اندازه دگرگون شده‌اند. با این تفاصیل، نگاه به زمان نیز تغییر کرده است. ساختن معمولا به صبر نیاز دارد. کسب‌وکارها در یک شب شکل نمی‌گیرند، مهارت‌ها به تدریج آموخته می‌شوند و سرمایه‌گذاری‌های مولد اغلب در بلندمدت به نتیجه می‌رسند. در مقابل، دفاع از دارایی بیش از هر چیز به واکنش سریع وابسته است. افراد مدام شرایط را رصد می‌کنند، تصمیم‌های خود را بازنگری می‌کنند و آماده تغییر مسیر هستند. هرچه نااطمینانی بیشتر شود، فاصله میان تصمیم‌گیری و اقدام کوتاه‌تر می‌شود.

یکی از مهم‌ترین نتایج عصر دفاع از دارایی، تغییر جایگاه ریسک در زندگی اقتصادی است. هر جامعه برای رشد به افرادی نیاز دارد که حاضر باشند بخشی از سرمایه، زمان و انرژی خود را صرف آزمودن مسیرهای جدید کنند. کارآفرینی، نوآوری و توسعه اقتصادی همگی بر همین آمادگی استوارند. اما هرچه دغدغه حفظ دارایی پررنگ‌تر شود، جذابیت ریسک‌پذیری کاهش می‌یابد. در چنین شرایطی، محافظت از داشته‌ها به انتخابی معقول‌تر از جست‌وجوی فرصت‌های تازه تبدیل می‌شود. البته این رفتار را نباید نشانه ضعف یا محافظه‌کاری ذاتی افراد دانست. هنگامی که حفظ ارزش دارایی به مسئله‌ای مهم تبدیل می‌شود، طبیعی است که بخش بزرگی از انرژی جامعه نیز به همان سو هدایت شود. 

مسئله اصلی در خود این رفتار نیست. مسئله آنجاست که این الگو به تدریج به فرهنگ اقتصادی غالب تبدیل شود. فرهنگ اقتصادی هر جامعه بر رؤیاهای آن جامعه اثر می‌گذارد. جامعه‌ای که بیشتر به ساختن فکر می‌کند، رؤیاهای متفاوتی دارد. در چنین جامعه‌ای افراد درباره کسب‌وکارهای جدید، فناوری‌های نو، توسعه فعالیت‌های اقتصادی و خلق ارزش سخن می‌گویند. در مقابل، جامعه‌ای که بیش از هر چیز نگران حفظ دارایی است، بخش بزرگی از ذهن خود را به مراقبت از داشته‌های موجود اختصاص می‌دهد. در اینجا نیز مسئله خوب یا بد بودن افراد نیست. مسئله جهت حرکت انرژی جمعی است. مهم‌ترین ویژگی عصر دفاع از دارایی همین است که آرام و تدریجی پیش می‌رود. 

«عصر دفاع از دارایی» نامی برای همین جابه‌جایی است. از اقتصادی که رؤیای ساختن را در مرکز توجه قرار می‌دهد به اقتصادی که دغدغه حفظ کردن در آن پررنگ‌تر شده است. مهم‌ترین پرسش پیش روی امروز ما نیز همین است: چگونه می‌توان میان امنیت و جسارت، میان حفظ و خلق، و میان مراقبت از دارایی‌ها و ساختن آینده تعادلی دوباره برقرار کرد؟ زیرا آینده باید ساخته شود.

دکتر مهدی کریمی تفرشی، پژوهشگر دیپلماسی اقتصادی

آسیانیوز