دکتر مهدی کریمی تفرشی
روزنامه آسیا-آغاز سال تحصیلی در ایران، مقطعی است که بخشی از واقعیت زندگی خانواده‌ها را آشکار می‌کند. خانواده‌ها در این روزها فقط به خرید کیف و کفش و دفتر و کتاب فکر نمی‌کنند. آن‌ها باید میان درآمد محدود و مجموعه‌ای از هزینه‌های رو به افزایش تعادل برقرار کنند و هم‌زمان تصمیم بگیرند کدام نیاز فرزندشان ضروری‌تر است و از کدام خواسته می‌توان گذشت. شهریه، سرویس، لوازم آموزشی، کلاس‌های تقویتی و هزینه رفت‌وآمد، در کنار سایر مخارج زندگی قرار می‌گیرد و برای بسیاری از خانواده‌ها آغاز مدرسه را به دوره‌ای از محاسبه و نگرانی تبدیل می‌کند. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که والدین احساس کنند کیفیت آینده فرزندشان تا حد زیادی به میزان هزینه‌ای وابسته است که امروز توان پرداخت آن را دارند.
مسئله آموزش اکنون مسئله مدرسه و خانواده نیست و به یکی از مسائل مهم عدالت اجتماعی تبدیل شده است. آموزش زمانی می‌تواند نقش نردبان اجتماعی را ایفا کند که موقعیت اقتصادی خانواده تعیین‌کننده اصلی کیفیت فرصت‌های آموزشی نباشد. اما وقتی بخشی از خانواده‌ها امکان پرداخت هزینه کلاس زبان، آموزش مهارت، معلم خصوصی، فعالیت‌های فرهنگی و امکانات آموزشی بیشتر را دارند و بخشی دیگر حتی برای تأمین هزینه‌های پایه مدرسه با دشواری مواجه‌اند، تفاوت امکانات به تدریج به تفاوت فرصت‌ها تبدیل می‌شود. این تفاوت ممکن است در سال‌های ابتدایی مدرسه چندان آشکار نباشد، اما در ادامه می‌تواند خود را در اعتمادبه‌نفس، مهارت، انتخاب رشته، ورود به دانشگاه و حتی فرصت‌های شغلی نشان دهد. به این ترتیب، مدرسه که قرار بود بخشی از فاصله‌های اجتماعی را کاهش دهد، در صورت نبود سیاست‌های حمایتی کافی ممکن است ناخواسته به بازتاب‌دهنده همان فاصله‌ها تبدیل شود.
هم‌زمان، نگاه خانواده‌ها به مدرسه نیز تغییر کرده است. مدرسه همچنان مهم‌ترین نهاد رسمی آموزش است، اما دیگر تنها منبعی نیست که خانواده‌ها برای آماده‌کردن فرزندشان برای آینده به آن تکیه می‌کنند. رقابت تحصیلی، اهمیت یادگیری زبان، مهارت‌های فناورانه، فعالیت‌های هنری و ورزشی و نگرانی درباره ورود به بازار کار، مجموعه‌ای از انتظارات تازه را به خانواده‌ها تحمیل کرده است. در چنین شرایطی، خانواده‌ای که از نظر مالی و زمانی توان بیشتری دارد می‌تواند بخش بزرگی از این نیازها را بیرون از مدرسه تأمین کند، درحالی‌که خانواده‌ای با منابع محدود ناچار است به امکانات موجود اکتفا کند. بنابراین تفاوت میان دانش‌آموزان پیش از ورود آن‌ها به مدرسه و در محیط خانه شکل می‌گیرد و امکاناتی که هر خانواده می‌تواند فراهم کند، به بخشی از سرمایه آموزشی فرزند تبدیل می‌شود.
در کنار فشار اقتصادی، یک نگرانی عمیق‌تر نیز وجود دارد و آن ابهام نسبت به آینده است. والدین امروز فرزندانشان را برای بازاری آماده می‌کنند که خودشان هنوز تصویر روشنی از آن ندارند. تغییرات سریع فناوری، ورود هوش مصنوعی به بسیاری از مشاغل، دگرگونی مهارت‌های مورد نیاز بازار کار و افزایش هزینه‌های زندگی، تصمیم‌گیری درباره آینده را دشوارتر کرده است. برای خانواده‌ای که خود با مسئله اشتغال، درآمد و هزینه‌های روزمره مواجه است، آینده فرزند یک آرزوی شخصی نیست و به دغدغه‌ای جدی درباره امنیت و جایگاه اجتماعی نسل بعد تبدیل شده است. همین وضعیت باعث می‌شود فشار موفقیت از سال‌های پایین‌تر به کودکان منتقل شود و مدرسه برای برخی از آن‌ها نخستین میدان جدی رقابت برای آینده باشد.
آغاز سال تحصیلی فرصت مناسبی برای نگاه دوباره به معنای آموزش است. آموزش نباید فقط به نمره، معدل، آزمون و مدرک محدود شود و مدرسه نباید صرفا محلی برای انتقال محفوظات باشد. جامعه‌ای که با تغییرات سریع فناوری و اقتصادی روبه‌روست، بیش از هر زمان دیگری به نسلی نیاز دارد که توانایی فکرکردن، گفت‌وگو، حل مسئله، کار جمعی و سازگارشدن با تغییر را داشته باشد. این مسئولیت البته نمی‌تواند به تنهایی بر دوش خانواده‌ها گذاشته شود. خانواده‌ای که برای تأمین نیازهای اولیه زندگی تحت فشار است، نمی‌تواند تمام هزینه‌های آموزشی و تربیتی آینده فرزندش را نیز به تنهایی بر عهده بگیرد. مدرسه و سیاست‌گذار آموزشی باید بخشی از این بار را بر دوش بکشند و فرصت‌های برابر را در کیفیت واقعی آموزش و دسترسی دانش‌آموزان به امکانات ایجاد کنند.
سال تحصیلی تازه از نظر تقویمی فقط چند ماه دیگر از زندگی دانش‌آموزان را رقم می‌زند، اما از منظر اجتماعی، بخشی از آینده جامعه در همین کلاس‌ها شکل می‌گیرد. هر اندازه تفاوت میان فرصت‌های آموزشی کودکان بیشتر شود، فاصله میان نسل‌های آینده نیز می‌تواند عمیق‌تر شود و هر اندازه مدرسه بتواند فارغ از موقعیت اقتصادی خانواده، امکان رشد و تجربه موفقیت را برای دانش‌آموزان فراهم کند، نقش آن در ساختن جامعه‌ای با فرصت‌های برابر پررنگ‌تر خواهد شد. خانواده‌ها در آستانه سال تحصیلی تازه بیش از آنکه فقط به یک سال تحصیلی فکر کنند، به آینده فرزندانشان فکر می‌کنند و این آینده زمانی امیدوارکننده خواهد بود که کیفیت آموزش و فرصت رشد، بیش از توان مالی خانواده به استعداد و تلاش خود کودک وابسته باشد./آسیانیوز
دیدگاه خود را بنویسید