دکتر مهدی کریمی تفرشی

روزنامه آسیا-هوش مصنوعی پاسخ بسیاری از تکالیف مدرسه را در چند ثانیه آماده می‌کند. دانش‌آموز پاسخ را دارد، اما مسیر رسیدن به آن را طی نکرده است. کافی است پرسش کتاب، موضوع تحقیق یا مسئله‌ای درسی در اختیار یکی از ابزارهای هوش مصنوعی قرار گیرد تا چند ثانیه بعد پاسخی منظم، متنی روان یا راه‌حلی مرحله‌به‌مرحله ظاهر شود. تکلیفی که پیش‌تر دانش‌آموز را وادار به جست‌وجو، خواندن، نوشتن و اصلاح می‌کرد، اکنون می‌تواند در زمانی کوتاه به محصولی آماده تبدیل شود. 

ارزش آموزشی تکلیف در مسیری شکل می‌گیرد که دانش‌آموز برای رسیدن به نتیجه طی می‌کند. بخش مهم یادگیری در همان زمانی اتفاق می‌افتد که او با یک پرسش درگیر می‌شود، اشتباه می‌کند، میان چند پاسخ تردید دارد و برای رسیدن به نتیجه تلاش می‌کند. هوش مصنوعی فاصله پرسش تا پاسخ را بسیار کوتاه کرده، درحالی‌که آموزش بخش مهمی از اثر خود را در همین فاصله بر ذهن دانش‌آموز بر جای می‌گذارد.

این تحول یک ضعف قدیمی در شیوه آموزش را نیز آشکار کرده است. سال‌ها بخش قابل توجهی از تکالیف بر پرسش‌هایی استوار بوده که پاسخ مشخص و قابل جست‌وجو دارند. تحقیق درباره یک شخصیت تاریخی، خلاصه کردن یک موضوع، تعریف یک مفهوم یا نوشتن چند بند درباره مسئله‌ای عمومی زمانی دانش‌آموز را به کتاب، دانشنامه و بعدتر اینترنت هدایت می‌کرد. امروز هوش مصنوعی حتی مرحله کنار هم قرار دادن اطلاعات را نیز انجام می‌دهد. در نتیجه، پرسشی که یک ماشین ظرف چند ثانیه برای آن پاسخی استاندارد تولید می‌کند، معیار ضعیفی برای سنجش توانایی واقعی دانش‌آموز خواهد بود. 

برخورد محدودکننده با هوش مصنوعی شاید در برخی فعالیت‌های آموزشی کاربرد داشته باشد، اما راهبرد اصلی مدرسه باید بر آموزش استفاده آگاهانه از این فناوری استوار شود. نسل امروز در جهانی بزرگ می‌شود که هوش مصنوعی به تدریج وارد جست‌وجو، ترجمه، تولید محتوا، خدمات اداری و بسیاری از محیط‌های حرفه‌ای شده است. دانش‌آموز امروز چند سال بعد در دانشگاه و بازار کار نیز با همین ابزارها روبه‌رو خواهد بود. مدرسه باید شیوه استفاده درست از آنها را آموزش دهد و مرز میان «کمک گرفتن» و «واگذار کردن فکر» را برای دانش‌آموز روشن کند. 

نقطه آغاز تغییر می‌تواند خود تکلیف باشد. پرسش‌های آینده مدرسه باید دانش‌آموز را به تحلیل، مقایسه، استدلال و دفاع از نتیجه وادار کنند. معلم می‌تواند از دانش‌آموز بخواهد دلیل انتخاب یک پاسخ را توضیح دهد، دو دیدگاه را مقایسه کند، یک مسئله را به تجربه زندگی خود پیوند بزند یا نتیجه تحقیقش را در کلاس به شکل شفاهی ارائه کند. حتی پاسخ تولیدشده توسط هوش مصنوعی می‌تواند به ماده آموزشی تبدیل شود. شیوه نمره دادن نیز باید با این تغییر همراه شود. تمرکز کامل بر محصول نهایی می‌تواند یک تحقیق مرتب و بی‌اشتباه را به تصویری نادرست از میزان یادگیری تبدیل کند. 

در مرکز این تغییر، نقش معلم نیز دگرگون می‌شود. زمانی دسترسی به اطلاعات دشوارتر بود و معلم یکی از مهم‌ترین مسیرهای رسیدن دانش‌آموز به دانش به شمار می‌رفت. امروز فراوانی اطلاعات، مهارت تشخیص را به ضرورتی تازه تبدیل کرده است. دانش‌آموز به معلمی نیاز دارد که شیوه پرسیدن، ارزیابی منبع، کشف تناقض و ساختن استدلال را به او بیاموزد. این مسئولیت به آموزش خود معلمان نیز وابسته است. آشنایی کاربردی با قابلیت‌ها و خطاهای هوش مصنوعی، روش‌های تازه طراحی تکلیف و شیوه‌های ارزیابی متناسب با این فضا باید وارد برنامه‌های توانمندسازی معلمان شود. فراهم کردن فرصت شناخت واقعی فناوری برای معلم، زمینه مدیریت آگاهانه آن در کلاس درس را فراهم می‌کند.

خانواده ضلع دیگر این مسئله است. فرهنگ نمره‌محور می‌تواند پاسخ آماده را جذاب‌تر کند. هنگامی که نتیجه یک تکلیف بیش از فرایند انجام آن اهمیت پیدا می‌کند، کوتاه‌ترین مسیر رسیدن به نتیجه نیز جذابیت بیشتری خواهد داشت. خانواده می‌تواند توجه خود را از ظاهر تحقیق و نمره نهایی به میزان فهم فرزند منتقل کند. 

پاسخ آماده اکنون در دسترس دانش‌آموز قرار گرفته و همین واقعیت، مدرسه را وادار می‌کند دوباره درباره معنای یادگیری فکر کند. آموزش آینده بیش از تعداد پاسخ‌های حفظ‌شده، به توانایی پرسیدن، سنجیدن، استدلال کردن و تشخیص پاسخ معتبر وابسته خواهد بود. تکلیف بهتر، ارزیابی دقیق‌تر، معلم آماده‌تر و آموزش سواد هوش مصنوعی می‌توانند فناوری را به ابزاری برای عمیق‌تر کردن یادگیری تبدیل کنند. در جهانی که ماشین هر روز پاسخ‌های بیشتری تولید می‌کند، ارزش مدرسه بیش از هر زمان دیگری به پرورش ذهنی وابسته است که بداند چگونه سؤال کند، چگونه پاسخ را بسنجد و چگونه خودش فکر کند.

دکتر مهدی کریمی تفرشی، پژوهشگر دیپلماسی اجتماعی

آسیانیوز