در این قسمت برنامه «شوالیههای سرمایهگذاری» با دکتر مهدی کریمی تفرشی، وضعیت صنعت نفت و پتروشیمی، ظرفیتهای تولیدی خوزستان، چالشهای توسعه صنایع پاییندستی و ضرورت عبور از خامفروشی مورد بررسی قرار گرفت. دکتر بابک مختاری، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید چمران اهواز، در این برنامه با تشریح وضعیت زنجیره نفت و پتروشیمی، بر ضرورت توسعه سرمایهگذاری، ارتقای فناوری و حرکت به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر تأکید کرد.
خوزستان بهعنوان یکی از مهمترین قطبهای نفت و گاز کشور، بخش قابلتوجهی از تولید این حوزه را در اختیار دارد. با این حال، به گفته مختاری، ظرفیتهای موجود در صنایع بالادستی و پاییندستی هنوز فاصله قابلتوجهی با نقطه مطلوب دارند و توسعه صنایع پاییندستی میتواند علاوه بر افزایش ارزش محصولات، نقش مهمی در اشتغالزایی داشته باشد.
خوزستان؛ قطب نفت، گاز و پتروشیمی
مختاری در تشریح وضعیت صنعت نفت و پتروشیمی خوزستان گفت این استان حدود ۸۰ درصد نفت کشور و نزدیک به ۲۰ درصد گاز کشور را تولید میکند. در کنار فعالیتهای نفت و گاز، مجتمعهای پتروشیمی بندر امام خمینی در شهرستان ماهشهر نیز بخش مهمی از ظرفیت پتروشیمی کشور را در خود جای دادهاند.
به گفته او، در این منطقه حدود ۲۱ مجتمع پتروشیمی فعالیت دارند که عمدتاً تحت حاکمیت هلدینگهای خلیج فارس و تاپیکو قرار دارند و در کنار آنها چند واحد خصوصی نیز فعال هستند. مجموع این مجموعهها حدود ۳۵ درصد محصولات پتروشیمی کشور را تولید میکنند؛ محصولاتی که هم برای صادرات و هم برای تأمین خوراک صنایع پاییندستی مورد استفاده قرار میگیرند.
تولید بالا، اما فاصله با کیفیت جهانی
در ادامه برنامه، موضوع جایگاه محصولات صنعت پتروشیمی در منطقه و جهان مورد توجه قرار گرفت. مختاری با اشاره به حجم تولید محصولات پتروشیمی گفت ایران از نظر میزان تولید در خاورمیانه، پس از عربستان سعودی قرار دارد، اما از نظر کیفیت تولید و فناوری همچنان با چالشهایی مواجه است.
به گفته او، محدودیت سرمایهگذاری و بهروز نبودن فناوریها بر توان رقابتی محصولات ایرانی اثر گذاشته است. یکی از نتایج این وضعیت، تفاوت قابلتوجه قیمت برخی محصولات صادراتی ایران با محصولات مشابه کشورهای رقیب است؛ بهگونهای که در برخی موارد محصولات ایرانی با قیمتی معادل نصف قیمت صادراتی عربستان و حتی یکسوم آن به بازار عرضه میشوند.
اشتغال؛ مزیت مغفول صنایع پاییندستی
یکی از مهمترین محورهای مطرحشده در این برنامه، تفاوت چشمگیر صنایع بالادستی و پاییندستی در میزان سرمایه مورد نیاز برای ایجاد اشتغال بود.
بر اساس توضیحات مختاری، در صنایع بالادستی پتروشیمی، بسته به سطح فناوری، ایجاد هر شغل به حدود یک تا یکونیم میلیون دلار سرمایهگذاری نیاز دارد. در مقابل، ایجاد یک شغل در صنایع پاییندستی پتروشیمی با سرمایهای در حدود ۲۰ تا ۳۰ هزار دلار امکانپذیر است.
این تفاوت از آن جهت اهمیت دارد که مسئله اشتغال یکی از چالشهای اصلی اقتصاد ایران است. توسعه صنایع پاییندستی علاوه بر سرمایهگذاری بهمراتب کمتر برای ایجاد اشتغال، امکان تولید محصولاتی با ارزش افزوده بالاتر را نیز فراهم میکند.
به همین دلیل، حرکت از توسعه صرف صنایع بالادستی به سمت تکمیل زنجیره ارزش میتواند همزمان دو هدف افزایش اشتغال و افزایش ارزش اقتصادی محصولات را دنبال کند.
زنجیره تأمین و زنجیره ارزش؛ دو حلقه تعیینکننده
در زنجیره تأمین، موضوع خوراک اهمیت ویژهای دارد. بخش عمده خوراک صنایع پتروشیمی گازی است و بخشی از فراکشنهای سبکتر نفت خام نیز قابلیت استفاده در این صنایع را دارند.
با این حال، مشکلات موجود در تأمین گاز طی سالهای اخیر موجب شده است بسیاری از شرکتهای پتروشیمی با چالش تأمین خوراک مواجه شوند؛ مشکلی که میتواند به بخشهای مختلف زنجیره تولید و ارزش پتروشیمی سرایت کند.
از این رو، افزایش سرعت سرمایهگذاری در صنعت گاز یکی از پیشنیازهای توسعه پایدار صنعت پتروشیمی عنوان شد. بدون تأمین پایدار خوراک، توسعه ظرفیتهای پتروشیمی و صنایع پاییندستی نیز با محدودیت مواجه خواهد شد.
تحقیق و توسعه برای افزایش راندمان
در کنار تأمین خوراک، افزایش بهرهوری از مواد اولیه نیز اهمیت دارد. سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه میتواند به افزایش راندمان تولید از خوراک ورودی کمک کند.
به گفته مختاری، اصلاح و توسعه کاتالیستها یکی از راهکارهای افزایش بهرهوری در فرآیند تولید است. همچنین مدیریت مصرف انرژی میتواند با کاهش هزینههای تولید، قیمت تمامشده محصولات را پایین بیاورد
عبور از نفت خام به محصولات با ارزش افزوده
استفاده از نفت بهعنوان خوراک صنایع و تبدیل آن به مشتقات و محصولات متنوع با ارزش افزوده بالاتر، میتواند درآمد و ارزش اقتصادی بیشتری ایجاد کند. در واقع، هدف آن است که نفت خام به جای محصول نهایی صادراتی، به نقطه آغاز یک زنجیره تولید گسترده تبدیل شود.
محصولات پایه پتروشیمی مانند متانول، اولفینها و آروماتیکها نیز بخشی از همین زنجیره هستند، اما برای دستیابی به ارزش افزوده بالاتر باید مسیر توسعه تا صنایع پاییندستی ادامه پیدا کند.
چالش فناوری در صنایع پاییندستی
توسعه صنایع پاییندستی اما با یک مانع مهم دیگر نیز روبهروست: دسترسی به فناوری و دانش فنی.
به گفته مختاری، حتی برخی کشورهای دوست نیز در حوزه صنایع پاییندستی همکاری فناورانه گستردهای با ایران ندارند و حاضر نیستند لیسانس تولید برخی محصولات پاییندستی را در اختیار کشور قرار دهند. در نتیجه، ایران ناچار است بخشی از دانش فنی مورد نیاز خود را در داخل توسعه دهد.
کریمی تفرشی در جمعبندی این گفتوگو با اشاره به پیچیدگیهای صنعت نفت، پتروشیمی و صنایع بالادستی، بر ضرورت تغییر تعریف صادرات در اقتصاد ایران تأکید کرد. به گفته او، باید روزی فرا برسد که نفت خام سهمی در تعریف صادرات کشور نداشته باشد و صادرات مشتقات و محصولات نفتی با ارزش افزوده بالاتر جایگزین خامفروشی شود.
دیدگاه خود را بنویسید