دکتر مهدی کریمی تفرشی

روزنامه آسیا-ایرانیان روزگاری آب را با صبوری از دل زمین بیرون می‌آوردند. مقنی در تاریکی پیش می‌رفت و با شناخت لایه‌های خاک، راهی می‌گشود تا آب به نیروی جاذبه روان شود. آن دالان باریک حاصل دانش و رنجی بود که به اندازه توان طبیعت مجال برداشت می‌داد. قنات‌ها با تدبیر حفر و نگهداری می‌شدند و جریان آب با سطح آبخوان پیوند داشت. امروز در بسیاری از دشت‌های ایران، صدای پمپ جای آن سکوت سنجیده را گرفته است. ما توانسته‌ایم آب را از اعماق بیشتری بالا بکشیم، اما در برابر این توانایی، پرسشی دشوار را کنار گذاشته‌ایم. خاک تا کجا تاب خالی‌شدن دارد؟

پاسخ در سطح زمین نوشته می‌شود. افت آب زیرزمینی، فشار وارد بر دانه‌های رسوب را تغییر می‌دهد و لایه‌هایی که هزاران سال آب را در میان خود نگه داشته‌اند، به‌تدریج فشرده می‌شوند. این فشردگی در بعضی آبخوان‌ها بخشی از ظرفیت ذخیره آب را برای همیشه از میان می‌برد. بارش‌های پربرکت بعدی شاید آب تازه‌ای به سفره برسانند، اما فضای ازدست‌رفته میان ذرات خاک لزوما بازنمی‌گردد. از همین رو، فرونشست با خشکسالی تفاوتی سرنوشت‌ساز دارد. خشکسالی ممکن است پایان یابد و زمین همچنان اثر تصمیم‌های ما را با خود حمل کند. چنین آسیبی را باید در مقیاس نسل‌ها دید. زیرا برداشت امروز، امکان انتخاب فردا را محدود می‌کند.

ابعاد مسئله را داده‌های ماهواره‌ای آشکارتر کرده‌اند. پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۵، با بررسی تغییر شکل سطح زمین، ۱۰۶ پهنه فرونشست در ایران شناسایی کرده است. در مجموع، بیش از ۳۱ هزار کیلومتر مربع از سرزمین ما با سرعتی بیش از یک سانتی‌متر در سال پایین می‌رود. در بخش‌هایی از رفسنجان، بیشینه نرخ اندازه‌گیری‌شده به حدود ۳۴ سانتی‌متر در سال رسیده است. این ارقام میانگین همه دشت‌ها نیستند و وضعیت هر پهنه تفاوت دارد، اما همان تفاوت‌ها نیز پیام روشنی دارند. بحران شکل یکسانی ندارد و با نسخه‌ای واحد درمان نمی‌شود. هر دشت به اندازه‌گیری دقیق، نقشه خطر و تصمیمی متناسب با منابع و معیشت مردمانش نیاز دارد.

هولناک‌ترین تصویر این پدیده، شکافی بزرگ در خاک نیست. ممکن است خانه‌ای همچنان پابرجا به نظر برسد و زیر آن، لایه‌های آب‌دار آرام‌آرام توان ذخیره‌سازی خود را از دست بدهند. فرونشست نامتوازن می‌تواند به جاده، خط آهن، لوله آب و ساختمان آسیب برساند و هزینه نگهداری زیرساخت‌ها را افزایش دهد. در دشت‌های پیرامون شهرهایی مانند اصفهان و کرج، همین تفاوت سرعت حرکت زمین، اهمیت پایش موضعی را نشان می‌دهد. جامعه معمولا هنگامی نسبت به خطر حساس می‌شود که دیواری ترک بخورد. مدیریت مسئولانه باید پیش از رسیدن آسیب به دیوار آغاز شده باشد.

کشاورزی در مرکز این مسئله قرار دارد و داوری درباره آن به انصاف نیازمند است. برای بسیاری از خانواده‌های روستایی، چاه و زمین تنها پشتوانه درآمد است. کشاورزی که برای پرداخت دستمزد کارگر، تأمین بذر یا حفظ باغش آب برداشت می‌کند، در چارچوب انتخاب‌هایی عمل می‌کند که سیاست‌های قیمت‌گذاری، بازار محصول و دسترسی به فناوری پیش پایش گذاشته‌اند. انتقال تمام بار بحران به دوش او، راه اصلاح را می‌بندد. در عین حال، ادامه برداشت فراتر از توان تجدید آبخوان، سرانجام همان زمین کشاورزی را نیز تهدید می‌کند. سیاست درست باید هم‌زمان درباره الگوی کشت، درآمد جایگزین، بهره‌وری واقعی آب و محدودیت برداشت تصمیم بگیرد. توسعه کشاورزی را باید با تراز آب سنجید، همان‌قدر که با وزن محصول می‌سنجیم.

ایرانیان قنات را از دل زمین گذراندند تا زندگی بر روی آن دوام بیاورد. امروز ابزارهای نیرومندتری در اختیار داریم و مسئولیتی سنگین‌تر بر دوش می‌کشیم. بازگشت به گذشته ممکن نیست و راه آینده نیز از کنارگذاشتن دانش جدید نمی‌گذرد. باید همان خرد اندازه‌شناسی و همزیستی با اقلیم را با داده‌های دقیق، تصمیم‌های دشوار و عدالت در تقسیم هزینه‌ها دوباره زنده کنیم. زمین با سخنرانی ترمیم نمی‌شود. هر سانتی‌متر فرو رفتن آن، حساب تصمیمی است که روزی درباره آب گرفته‌ایم. آنچه از آبخوان برای فرزندانمان باقی می‌گذاریم، شاید صادقانه‌ترین روایت ما از میزان دلبستگی به ایران باشد./آسیانیوز