دکتر مهدی کریمی تفرشی

روزنامه آسیا-در اقتصاد امروز، سرعت حرکت سرمایه، تولید و تجارت به اندازه میزان منابع اهمیت دارد. کاهش هزینه‌های پنهان مبادله، مسیر تازه‌ای برای افزایش بهره‌وری، تقویت رقابت‌پذیری و آزاد شدن ظرفیت‌های اقتصادی ایجاد می‌کند.

اقتصاد، زمانی بیشترین توان خود را نشان می‌دهد که جریان همکاری میان تولیدکننده، سرمایه‌گذار، مصرف‌کننده و نهادهای اقتصادی روان باشد. هرچه ارتباط میان این بخش‌ها دقیق‌تر، شفاف‌تر و سریع‌تر شکل بگیرد، ظرفیت‌های بیشتری برای خلق ارزش فعال می‌شود. اینجا مفهوم «هزینه مبادله» اهمیت پیدا می‌کند. این مفهوم بخش مهمی از موفقیت اقتصادی کشورها را توضیح می‌دهد. هزینه مبادله به مجموعه هزینه‌هایی گفته می‌شود که برای انجام یک فعالیت اقتصادی، خارج از فرآیند مستقیم تولید شکل می‌گیرد.

هر اقتصادی که بتواند این مسیر را ساده‌تر و کارآمدتر طراحی کند، فرصت بیشتری برای رشد و نوآوری خواهد داشت. در نگاه سنتی، قدرت اقتصادی بیشتر با میزان سرمایه، منابع طبیعی، ظرفیت تولید و نیروی انسانی سنجیده می‌شد. این عوامل همچنان اهمیت بالایی دارند، اما تجربه اقتصادهای موفق نشان داده است که کیفیت ارتباطات اقتصادی و سهولت انجام فعالیت‌ها نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در توسعه دارد. گاهی دو کشور با ظرفیت‌های مشابه، مسیرهای متفاوتی را تجربه می‌کنند؛ زیرا یکی توانسته است جریان اقتصادی خود را روان‌تر کند و دیگری هنوز با هزینه‌های پنهان در فرآیندهای اقتصادی مواجه است.

اقتصاددانانی مانند رونالد کوز و داگلاس نورث، نقش هزینه مبادله و کیفیت نهادها را در رشد اقتصادی برجسته کردند. نگاه اقتصاد نهادی نشان می‌دهد که توسعه پایدار، در محیطی شکل می‌گیرد که اعتماد، شفافیت، قانون‌مندی و پیش‌بینی‌پذیری، روابط اقتصادی را تقویت کنند. زمانی که فعال اقتصادی بتواند با اطمینان بیشتری تصمیم بگیرد، سرمایه و خلاقیت با سرعت بیشتری وارد چرخه تولید می‌شوند. در جهان امروز رقابت اقتصادی میان کشورها تنها به تولید بیشتر محدود نمی‌شود. بسیاری از کشورها تلاش می‌کنند مسیر فعالیت اقتصادی را کوتاه‌تر کنند و زمان را به یک مزیت رقابتی تبدیل کنند. 

سرعت ثبت یک کسب‌وکار، سهولت دسترسی به اطلاعات، کیفیت خدمات مالی، کارآمدی نظام حمل‌ونقل و شفافیت قوانین، همگی بر جذابیت یک اقتصاد برای سرمایه‌گذاری اثر می‌گذارند. فناوری در این مسیر، نقش یک شتاب‌دهنده را ایفا می‌کند. دولت الکترونیک، سامانه‌های هوشمند، خدمات غیرحضوری، تبادل دیجیتال اطلاعات و ابزارهای نوین مالی، امکان کاهش بسیاری از هزینه‌های پنهان را فراهم کرده‌اند. امروز یک سامانه کارآمد می‌تواند زمان انجام یک فرآیند اقتصادی را کاهش دهد و منابعی را آزاد کند که پیش از این صرف امور اداری و هماهنگی‌های طولانی می‌شد.

تحول دیجیتال، زمانی بیشترین اثر را دارد که در کنار فناوری، اصلاح فرآیندها نیز مورد توجه قرار گیرد. فناوری زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد که تجربه فعال اقتصادی را بهتر کند، دسترسی به خدمات را آسان‌تر سازد و امکان تصمیم‌گیری دقیق‌تر را فراهم آورد. اقتصاد هوشمند، در حقیقت اقتصادی است که در آن زمان، اطلاعات و اعتماد با کارآمدی بیشتری مدیریت می‌شوند.

کاهش هزینه مبادله، ارتباط مستقیمی با افزایش بهره‌وری دارد. بنگاهی که زمان بیشتری برای برنامه‌ریزی، توسعه محصول و شناخت بازار در اختیار دارد، توان رقابت بیشتری پیدا می‌کند. سرمایه‌گذاری که مسیر فعالیت اقتصادی را روشن‌تر می‌بیند، با اطمینان بیشتری وارد پروژه‌های جدید می‌شود. مصرف‌کننده نیز از اقتصادی بهره‌مند می‌شود که در آن خدمات با کیفیت بهتر و سرعت بیشتر ارائه می‌شوند.

ایران با برخورداری از ظرفیت‌های گسترده صنعتی، نیروی انسانی متخصص، موقعیت جغرافیایی ویژه و بازار داخلی پویا، فرصت‌های مهمی برای توسعه اقتصادی دارد. استفاده بهتر از این ظرفیت‌ها، نیازمند محیطی است که در آن همکاری اقتصادی با سهولت بیشتری انجام شود و فعالان اقتصادی بتوانند تمرکز خود را بر تولید، نوآوری و توسعه قرار دهند. کاهش هزینه مبادله به قلب رقابت‌پذیری اقتصاد مربوط می‌شود. هر اندازه ارتباط میان بخش‌های مختلف اقتصاد هماهنگ‌تر شود، امکان شکل‌گیری زنجیره‌های ارزش قوی‌تر افزایش پیدا می‌کند. 

تولیدکننده، تأمین‌کننده، توزیع‌کننده و مصرف‌کننده در یک شبکه اقتصادی به یکدیگر متصل هستند و کیفیت این اتصال، بر عملکرد کل اقتصاد اثر می‌گذارد. اقتصادهای پیشرو بخش زیادی از موفقیت خود را از همین مسیر به دست آورده‌اند. آن‌ها تلاش کرده‌اند فرآیندهای اقتصادی را ساده‌تر کنند، اطلاعات را در دسترس‌تر قرار دهند و زمینه اعتماد میان فعالان اقتصادی را افزایش دهند. نتیجه این رویکرد، افزایش سرعت گردش سرمایه، رشد کسب‌وکارهای جدید و تقویت توان رقابتی در بازارهای جهانی بوده است.

اقتصاد را می‌توان مانند یک جریان پویا تصور کرد که هرچه مسیر حرکت آن هماهنگ‌تر باشد، انرژی بیشتری برای پیشرفت خواهد داشت. هزینه مبادله، یکی از مهم‌ترین عواملی است که بر روانی این جریان اثر می‌گذارد. هر تصمیمی که فرآیندها را دقیق‌تر، ارتباطات را شفاف‌تر و خدمات را کارآمدتر کند، به تقویت این جریان کمک خواهد کرد. آینده رشد اقتصادی، به توانایی کشورها در فعال کردن ظرفیت‌های موجود وابسته است. 

گاهی یک اصلاح هوشمندانه در یک فرآیند اقتصادی، اثری گسترده‌تر از یک سرمایه‌گذاری بزرگ ایجاد می‌کند؛ زیرا مسیر حرکت هزاران فعالیت اقتصادی را هموارتر می‌سازد. هزینه مبادله موتور پنهانی است که سرعت حرکت اقتصاد را تعیین می‌کند. اقتصادی که بتواند این هزینه‌ها را مدیریت کند، فرصت بیشتری برای تولید ثروت، جذب سرمایه و ساختن آینده‌ای رقابتی خواهد داشت. مسیر توسعه، از این نقطه آغاز می‌شود که انجام یک فعالیت اقتصادی، ساده‌تر، سریع‌تر و مطمئن‌تر می‌شود.

دکتر مهدی کریمی تفرشی، پژوهشگر دیپلماسی اقتصادی

آسیانیوز