دکتر مهدی کریمی تفرشی 

روزنامه آسیا-نسل امروز، معنای تازه‌ای به مشارکت اجتماعی بخشیده است. فناوری، داوطلبی را از یک فعالیت مقطعی به جریانی گسترده، پویا و ماندگار تبدیل کرده است. جوامع موفق، پیش از آن‌که با شاخص‌های اقتصادی شناخته شوند، با میزان مشارکت شهروندانشان شناخته می‌شوند. هر اندازه مردم یک جامعه آمادگی بیشتری برای همکاری، مسئولیت‌پذیری و حضور داوطلبانه در حل مسائل عمومی داشته باشند، همان جامعه از سرمایه‌ای برخوردار خواهد بود که هیچ بودجه‌ای قادر به جایگزینی آن نیست.

نسل جوان امروز، تصویری متفاوت از داوطلبی ارائه کرده است. اگر در گذشته فعالیت داوطلبانه بیشتر در حضور فیزیکی، عضویت در انجمن‌ها یا مشارکت در برنامه‌های محلی معنا پیدا می‌کرد، امروز همین روحیه در قالب‌های تازه‌ای ظهور کرده است. یک دانشجو که آموزش رایگان در فضای مجازی ارائه می‌دهد، یک برنامه‌نویس که بخشی از دانش خود را در اختیار پروژه‌های عام‌المنفعه قرار می‌دهد، گروهی از جوانان که برای حفظ محیط‌زیست کمپین مردمی راه‌اندازی می‌کنند یا تیمی که برای حمایت از کودکان نیازمند از ظرفیت شبکه‌های اجتماعی بهره می‌گیرد، همگی چهره‌های جدید فرهنگ داوطلبی هستند.

فناوری، فاصله‌ها را کوتاه کرده و فرصت همکاری را گسترش داده است. امروز یک ایده ارزشمند می‌تواند در چند ساعت، صدها یا حتی هزاران همراه پیدا کند. هماهنگی میان داوطلبان، اطلاع‌رسانی، آموزش، جذب منابع، تقسیم مسئولیت‌ها و ارزیابی نتایج، با ابزارهایی انجام می‌شود که تا چند سال پیش وجود نداشتند. این تحول، سرعت و گستره فعالیت‌های اجتماعی را به شکل چشمگیری افزایش داده است. قدرت واقعی عصر دیجیتال، توانایی آن در پیوند دادن انسان‌هاست. هر پلتفرمی که امکان گفت‌وگو، همکاری و هم‌افزایی را فراهم کند، می‌تواند به بستری برای شکل‌گیری سرمایه اجتماعی تبدیل شود. 

جهان امروز نمونه‌های فراوانی از این تحول را تجربه کرده است. در بسیاری از کشورها، هزاران داوطلب از طریق سامانه‌های دیجیتال برای آموزش دانش‌آموزان، مراقبت از سالمندان، حفاظت از محیط‌زیست، امدادرسانی در حوادث طبیعی، اهدای خون، حمایت از بیماران و توسعه فعالیت‌های فرهنگی سازماندهی می‌شوند. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که فناوری، هنگامی که با مسئولیت‌پذیری اجتماعی همراه شود، می‌تواند به یکی از مؤثرترین ابزارهای تقویت انسجام اجتماعی تبدیل شود.

ایران نیز از سرمایه انسانی جوان، خلاق و مسئولیت‌پذیری برخوردار است. حضور گسترده جوانان در فعالیت‌های فرهنگی، علمی، محیط‌زیستی، آموزشی و خیریه، ظرفیت ارزشمندی را برای گسترش فرهنگ داوطلبی ایجاد کرده است. بسیاری از حرکت‌های مردمی در سال‌های اخیر، بدون ساختارهای پیچیده اداری و تنها با تکیه بر اعتماد، انگیزه و همکاری داوطلبانه شکل گرفته‌اند. این مهم نشان می‌دهد روحیه مشارکت همچنان یکی از سرمایه‌های بزرگ جامعه ایرانی است.

دانشگاه‌ها می‌توانند به یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های پرورش این فرهنگ تبدیل شوند. حضور دانشجویان در طرح‌های آموزشی، پژوهشی، فرهنگی و اجتماعی، علاوه بر افزایش تجربه‌های عملی، احساس تعلق به جامعه را نیز تقویت می‌کند. مدارس نیز با آموزش مسئولیت‌پذیری اجتماعی از سال‌های نخست زندگی، نسلی را تربیت خواهند کرد که مشارکت را بخشی از هویت شهروندی خود می‌داند.

محله‌ها نیز جایگاه ویژه‌ای در این مسیر دارند. رسانه‌ها نیز نقشی فراتر از اطلاع‌رسانی بر عهده دارند. معرفی تجربه‌های موفق، روایت داستان انسان‌هایی که بی‌هیاهو برای بهبود جامعه تلاش می‌کنند و بازتاب نتایج فعالیت‌های داوطلبانه، انگیزه مشارکت را در دیگران افزایش می‌دهد. هر روایت امیدبخش، می‌تواند الهام‌بخش شکل‌گیری ده‌ها اقدام ارزشمند دیگر باشد.

سازمان‌های مردم‌نهاد، خیریه‌ها، مراکز فرهنگی، انجمن‌های علمی و گروه‌های محلی، هر کدام می‌توانند به مدرسه‌ای برای پرورش روحیه همکاری تبدیل شوند. ارزش این مجموعه‌ها در خدماتی که ارائه می‌کنند خلاصه نمی‌شود. آن‌ها فضایی می‌آفرینند که در آن افراد، مهارت گفت‌وگو، کار گروهی، مسئولیت‌پذیری، برنامه‌ریزی و احترام به تفاوت دیدگاه‌ها را تجربه می‌کنند. جامعه‌ای که این مهارت‌ها را در مقیاسی گسترده بیاموزد، سرمایه‌ای ماندگار برای آینده خود فراهم خواهد کرد.

فناوری، افق‌های تازه‌ای پیش روی این حرکت گشوده است. سامانه‌های داوطلبی، نقشه‌های تعاملی، شبکه‌های ارتباطی، دوره‌های آموزشی برخط و ابزارهای هوشمند مدیریت پروژه، امکان مشارکت افرادی را فراهم کرده‌اند که شاید پیش از این فرصت حضور در فعالیت‌های اجتماعی را نداشتند. هر تلفن همراه، می‌تواند دریچه‌ای برای پیوستن به یک حرکت فرهنگی، آموزشی، زیست‌محیطی یا انسان‌دوستانه باشد. این ویژگی، مفهوم مشارکت را از مرزهای جغرافیایی فراتر برده و آن را به تجربه‌ای فراگیر تبدیل کرده است.

آینده داوطلبی، به حضور نسل دیجیتال گره خورده است. این نسل سرعت یادگیری بالایی دارد، با ابزارهای نوین آشناست و توانایی شکل دادن به شبکه‌های گسترده ارتباطی را در زمانی کوتاه دارد. هنگامی که این ظرفیت با تجربه نسل‌های پیشین همراه شود، الگویی ارزشمند از همکاری میان نسل‌ها شکل می‌گیرد. جایی که دانش، تجربه، انگیزه و خلاقیت را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.

نسل امروز، فرصت آن را دارد که تعریف تازه‌ای از مسئولیت اجتماعی ارائه کند. با این تعریف، فناوری، جایگزین انسان نیست، بلکه توان همدلی و همکاری او را چند برابر می‌کند. هر حرکت داوطلبانه، پلی میان توانایی‌های فردی و نیازهای جمعی است و هر پلی که استوارتر ساخته شود، مسیر پیشرفت جامعه نیز هموارتر خواهد شد.

دکتر مهدی کریمی تفرشی، پژوهشگر دیپلماسی 

آسیانیوز