پروفسور سیدحسن امین

روزنامه آسیا-چه پس از کودتای 28 مرداد 1332 در عصر پهلوی و چه پس از به روی کار آمدن جمهوری اسلامی از 1361 به بعد همچنان که در مقدمه‌ «قصیده‌ اتوبیوگرافیکال: اعترافات و شطحات» نوشته‌ام، هم به دلایل استبدادزدگی و در نتیجه ترس، احتیاط و خودسانسوری نویسندگان و هم به دلایل خودخواهی و خودمحوری خاطره‌نویسان، اعتماد چندانی به گزارش‌های مکتوب و خاطرات بسیاری از اشخاص نیست، چون اغلب نویسندگان به اصطلاح قضایی با «تزکیه‌ نفس» (یعنی تعریف و توصیف خود) یا «کتمان شهادت» برای پنهان کردن و پرده‌پوشی اشتباهات و معایب خود و گاهی به قصد دق دل خالی کردن و انتقام جویی قلم می‌زنند. من در این مجموعه مقالات، می‌کوشم که نه مجذوب و نه مرعوب، و نه مدّاح و نه ذمّام، باشم، بلکه حقیقت‌نویسی کنم.

من به سهم ناقابل خویش، این تلاش قلمی را یک بار پیش از این در کتاب «کارنامه‌ی غنی: تحولات عصر پهلوی» (از انتشارات دایرة‌المعارف ایرانشناسی) حول زندگی‌نامه و آثار دکتر قاسم غنی (ادیب، طبیب و سیاستمدار عصر رضاشاه و اوایل محمدرضاشاه پهلوی) از انتشارات دایرةالمعارف ایرانشناسی و بار دیگر در کتاب «من سیدحسن امین هستم» (از انتشارات نشر گیوا) کرده‌ام. برهه‌ زمانی کتاب کارنامه غنی از برآمدن رضاشاه آغاز می‌شد و تا سقوط مصدق در کودتای 28 مرداد 1332 پایان می‌یافت و کتاب «من سیدحسن امین» از کودتای 1332 تا 1400 را دربرمی‌گیرد.

کتاب حاضر، با محوریت تاریخچه جبهه ملی و ستون فقرات آن حزب ایران، دربرگیرنده‌ حوادث تاریخی از 1320 تا 1404 با تأکید بر رخدادهای پس از کودتای 28 مرداد 1332 تا وقوع انقلاب 1357 و پیامدهای آن برای کنشگران ملی است که در تاریخچه‌ای از جبهه‌ی ملی ایران، حزب ایران و تلاش‌های ده‌ها شخصیت جبهه ملی در راستای حفظ وحدت اپوزیسیون، ناظر به همبستگی و هم‌اندیشی ملی ارائه می‌شود.

به نظر من، روشنفکران متعهد دو وظیفه دارند: وظیفه‌ی اول، «فرهنگ‌سازی» است که امثال من از طریق تدریس، تألیف دایرةالمعارف ایرانشناسی، نشر ماهنامه حافظ، تالیف، تصنیف و ترجمه‌ کتاب و مقاله‌نویسی در مجلات داخل و خارج به آن مشغول بوده‌ایم. وظیفه‌ دوم، «نهادسازی» است، یعنی تأسیس و یا مشارکت و تقویت نهادهای مدنی، صنفی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی که قائم به شخص نباشد و پس از مرگ طبیعی یا کناره گرفتن یا کنار گذاشتن مؤسسان در سطح وسیع، اثرگذار باشد. در این زمینه مشارکت در حزب ایران و جبهه ملی از یک طرف و احیاء «انجمن ادبی ایران»، تأسیس «انجمن هم‌اندیشان ایران فرهنگی» و ثبت رسمی آن در معاونت امور سازمان‌های مردم نهاد در وزارت کشور و بعد اداره‌ ثبت شرکت‌ها در دهم آبان 1397 و نیز عضویت فعال در بنیاد جهانی سبزمنش با گستره جهانى شامل هر كشور و شهرى كه گويشورى فارسى در آن‌جا حضور داشته باشد، از تلاش‌های سودمند سال‌های اخیر من از طرف دیگر است. 

اعضای هیأت مؤسس انجمن هم‌اندیشان ایران فرهنگی عبارت بودند از (به ترتیب حروف الفبا): مجید اسدی، حسن امین، مهدیه جعفری، فرشید خدادادیان، ضیاء طیاری، داریوش فرهود دانشور، احمد ولی‌پور. این انجمن تاکنون همایش‌های ارزنده و آموزنده‌ای با موضوعاتی همچون جشن آب، تیرگان، روز کوروش و داریوش، جشن مشروطیت، جشن سده، چله، جشن مهرگان، و چندین رونمایی کتاب برگزار کرده است.

بنده در آن انجمن، اولین رئیس هیأت مدیره شدم، اما هر لحظه ممکن است من بمیرم یا در انتخابات آینده شرکت نکنم یا انتخاب نشوم اما تشکیلات باقی است. در حوزه‌های سیاسی هم، تشکیل و تأسیس حزب ایران در 1323 و جبهه‌ی ملی در 1328 نهادهایی‌ست که همچنان پس از فوت تمام مؤسسان آن‌ها ثمراتش به ملت می‌رسد.

موضوع اصلی مقالات حاضر، مطالعه احزاب ملی در ایران در فاصله سال‌های پس از شهریور 1320 تا 1404 با تأکید بر حزب ایران (تاسیس 1323) و جبهه ملی ایران (تاسیس 1328) است. حزب ایران اولین حزب سوسیال دموکرات در خاورمیانه و جبهه ملی پایدارترین و مؤثرترین تشکل‌های سیاسی برای استقرار حاکمیت ملی از طریق مبارزه بر ضداستبداد داخلی و استعمار خارجی در سطح جهان بود که جنبش غیرمتعهدها به حقیقت دنباله و ثمره این مبارزه در ایران بود. اکثریت اندیشمندان در حوزه‌های اندیشه سیاسی، توسعه سیاسی و حقوق شهروندی، «مشارکت سیاسی» و آزادی احزاب و انتخابات را شرط لازم برای پیشرفت می‌دانند. 

به‌رغم اهمیت احزاب سیاسی در برقراری دموکراسی و ایجاد فضای مناسب برای فعالیت مدنی و مشارکت سیاسی شهروندان، منابع و اسناد چندان زیادی برای مطالعه دقیق احزاب سیاسی ایران در دسترس نیست. محمدتقی ملک‌الشعرای بهار، به نوبت خود تاریخ احزاب سیاسی را در دو مجلد نوشته بود که مختص احزاب عصر مشروطیت تا انقراض قاجاریه است. در سلطنت رضاشاه (1304 تا 1320) احزاب مستقل و غیروابسته فرصت فعالیت نداشتند و بنابراین مقالات حاضر می‌تواند، تا اندازه‌ای دنباله و تکمله کتاب تاریخ احزاب سیاسی ملک‌الشعراء بهار باشد.

ادامه دارد...

آسیانیوز